{"id":3687,"date":"2025-12-04T20:51:33","date_gmt":"2025-12-05T01:51:33","guid":{"rendered":"https:\/\/proyectoprimatespanama.org\/?p=3687"},"modified":"2025-12-04T20:51:33","modified_gmt":"2025-12-05T01:51:33","slug":"los-aulladores-subfamilia-mycetin-version-de-forbes-1894-con-actualizaciones-2025","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/proyectoprimatespanama.org\/?p=3687","title":{"rendered":"LOS AULLADORES. \u2013 SUBFAMILIA MYCETIN\u00c6 (versi\u00f3n de Forbes 1894 con actualizaciones 2025)"},"content":{"rendered":"<p data-end=\"471\" data-start=\"428\"><strong><em>(Este art\u00edculo rescata un escrito de Forbes de 1894 en el libro abajo referenciado)<\/em><\/strong><\/p>\n<p>LOS AULLADORES. SUBFAMILIA MYCETIN\u00c6<\/p>\n<p data-end=\"529\" data-start=\"472\">(actual: <strong data-end=\"507\" data-start=\"481\">Subfamilia Alouattinae<\/strong>, g\u00e9nero <strong data-end=\"528\" data-start=\"516\">Alouatta<\/strong>)<br \/>\n<strong data-end=\"650\" data-start=\"610\">Autor original: Henry O. Forbes<\/strong> (1894)<\/p>\n<p data-end=\"2135\" data-start=\"531\">Esta subfamilia abarca solo un g\u00e9nero, que es muy distinto de todos los dem\u00e1s. Los Aulladores son los m\u00e1s grandes de los monos sudamericanos, y se caracterizan por su cuerpo grueso y torpe, su cabeza piramidal y su peque\u00f1o \u00e1ngulo facial, debido a su largo hocico, algo parecido al de un perro. El \u00e1ngulo de la mand\u00edbula inferior es muy grande y macizo, y su caracter\u00edstica principal es el engrosamiento notable de la garganta, debido al gran aumento de los huesos hioides \u2014que est\u00e1n ampliamente inflados y cavernosos\u2014 para formar el curioso \u00f3rgano vocal que poseen los machos de estos animales, y mediante el cual su voz puede ser tan aumentada como para escucharse a varios kil\u00f3metros de distancia. (<strong data-end=\"1320\" data-start=\"1232\">Actual: aparato hioideo extremadamente expandido en los machos del g\u00e9nero <em data-end=\"1318\" data-start=\"1308\">Alouatta<\/em><\/strong>). El cr\u00e1neo est\u00e1 truncado por detr\u00e1s en el macho (menos en la hembra) para la recepci\u00f3n del aparato vocal. Sus incisivos son peque\u00f1os e iguales, los caninos son prominentes y tienen una cresta oblicua a trav\u00e9s de la corona desde la c\u00faspide externa anterior hacia la interna posterior, y los molares superiores son grandes. La cola es fuerte y prensil, desnuda hacia la punta, donde es t\u00e1ctil y muy sensible. El pulgar es m\u00f3vil, la cara desnuda, y la barbilla con barba. Algunos tienen pelaje corto y otros largo sobre sus cuerpos, pero generalmente es m\u00e1s abundante alrededor de la cabeza. En apariencia son los m\u00e1s poco atractivos y repulsivos de los monos americanos. Su inteligencia tambi\u00e9n es de un orden muy bajo.<br data-end=\"2042\" data-start=\"2039\"\/>(<strong data-end=\"2133\" data-start=\"2043\">Actual: apreciaci\u00f3n hist\u00f3rica subjetiva; no es aceptada hoy como evaluaci\u00f3n cient\u00edfica<\/strong>).<\/p>\n<p data-end=\"3028\" data-start=\"2137\">El techo de la caja craneana est\u00e1 deprimido; el plano de la apertura para el paso de la m\u00e9dula espinal desde el cerebro es casi perpendicular al de la base del cr\u00e1neo; los c\u00f3ndilos para la articulaci\u00f3n del cuello est\u00e1n situados lo m\u00e1s atr\u00e1s posible. Sir William Flower, en su valiosa monograf\u00eda sobre el cerebro de <em data-end=\"2461\" data-start=\"2452\">Mycetes<\/em> (<strong data-end=\"2479\" data-start=\"2463\">= <em data-end=\"2477\" data-start=\"2467\">Alouatta<\/em><\/strong>), ha mostrado que los l\u00f3bulos frontales son peque\u00f1os y que los hemisferios cerebrales apenas cubren el cerebelo. En lo que respecta a sus surcos y circunvoluciones, el cerebro principal (cerebrum) de <em data-end=\"2689\" data-start=\"2680\">Mycetes<\/em> puede distinguirse del de todos los dem\u00e1s monos. Todo el \u00f3rgano es peque\u00f1o en comparaci\u00f3n con el tama\u00f1o del animal; carece de la redondez y plenitud del de los monos ara\u00f1a (<em data-end=\"2871\" data-start=\"2863\">Ateles<\/em>) y de los capuchinos (Cebus). Sus marcas superficiales son comparativamente pocas y simples, y se apartan notablemente del tipo ordinario visto en el orden.<\/p>\n<p data-end=\"4402\" data-start=\"3030\">Entre los monos del Viejo Mundo hay una similitud notable en el car\u00e1cter de las marcas superficiales de sus hemisferios cerebrales. Hay un ligero desarrollo ascendente desde <em data-end=\"3219\" data-start=\"3204\">Cercopithecus<\/em> hacia <em data-end=\"3237\" data-start=\"3226\">Hylobates<\/em>; y mayores complicaciones superpuestas al mismo tipo primitivo \u2014como gran tama\u00f1o proporcional y complejidad de las circunvoluciones\u2014 se observan en el chimpanc\u00e9 y el gorila, conduciendo hacia el cerebro del hombre. Entre los g\u00e9neros del Nuevo Mundo hay una divergencia mucho mayor. Entre los capuchinos (<em data-end=\"3549\" data-start=\"3542\">Cebus<\/em>), y solo entre ellos, hay una repetici\u00f3n precisa del tipo del Viejo Mundo; pero en el g\u00e9nero <em data-end=\"3652\" data-start=\"3643\">Mycetes<\/em> (<strong data-end=\"3670\" data-start=\"3654\">= <em data-end=\"3668\" data-start=\"3658\">Alouatta<\/em><\/strong>), encontramos modificaciones para las cuales no existe paralelo entre la serie catarrina. Hay una ausencia en su cerebro de signos de elevaci\u00f3n en serie; y exhibe una gran diferencia con todos, incluso los m\u00e1s bajos de las formas del Viejo Mundo, as\u00ed como con aquellos monos americanos que, en car\u00e1cter cerebral, se asemejan de cerca a los monos del Viejo Mundo. Muestra afinidad en algunos de sus rasgos m\u00e1s llamativos con formas bajas de monos del Nuevo Mundo como <em data-end=\"4153\" data-start=\"4138\">Nyctipithecus<\/em> (<strong data-end=\"4168\" data-start=\"4155\">= <em data-end=\"4166\" data-start=\"4159\">Aotus<\/em><\/strong>). El tipo cerebral bajo concuerda, como observa Sir William Flower, con su disposici\u00f3n hosca y no domesticable, y con la observaci\u00f3n de que su inteligencia es de un orden muy diferente al de sus vecinos, los monos ara\u00f1a y capuchinos.<\/p>\n<p data-end=\"4883\" data-start=\"4404\">\u201cCuando se ven Aulladores en el bosque\u201d, se\u00f1ala el Sr. Bates, \u201cgeneralmente hay tres o cuatro de ellos montados en las ramas superiores de un \u00e1rbol. No parece que su estremecedor rugido sea emitido por un susto repentino; al menos, no fue as\u00ed en individuos cautivos. Es probable, sin embargo, que el ruido sirva para intimidar a sus enemigos.\u201d El poder muscular empleado para dar salida a su rugido cavernoso parece peque\u00f1o. Su alimento consiste principalmente en frutos y hojas.<\/p>\n<p data-end=\"5051\" data-start=\"4885\">En color, los Aulladores var\u00edan mucho. Las cr\u00edas de ambos sexos a menudo difieren de sus padres, y las hembras de los machos, y tambi\u00e9n hay gran variaci\u00f3n individual.<\/p>\n<p data-end=\"5308\" data-start=\"5053\">La distribuci\u00f3n geogr\u00e1fica de algunas especies es muy restringida, varias de ellas estando confinadas a un distrito especial del Amazonas, en el cual ninguna otra especie se introduce. Se encuentran, sin embargo, desde el este de Guatemala hasta Paraguay.<\/p>\n<hr data-end=\"5313\" data-start=\"5310\"\/>\n<h1 data-end=\"5354\" data-start=\"5315\"><strong data-end=\"5352\" data-start=\"5317\">LOS AULLADORES. G\u00c9NERO ALOUATTA<\/strong><\/h1>\n<p data-end=\"5540\" data-start=\"5355\">Alouatta, Lac\u00e9p., M\u00e9m. Inst., iii., p. 490 (1801).<br data-end=\"5408\" data-start=\"5405\"\/>Mycetes, Illig., Prodr. Syst. Mamm., p. 70 (1811) (<strong data-end=\"5471\" data-start=\"5459\">sin\u00f3nimo<\/strong>).<br data-end=\"5476\" data-start=\"5473\"\/>Stentor, Geoffr., Ann. Mus., xix., p. 107 (1812) (<strong data-end=\"5538\" data-start=\"5526\">sin\u00f3nimo<\/strong>).<\/p>\n<p data-end=\"5668\" data-start=\"5542\">Los caracteres del g\u00e9nero <em data-end=\"5577\" data-start=\"5568\">Mycetes<\/em> (<strong data-end=\"5595\" data-start=\"5579\">= <em data-end=\"5593\" data-start=\"5583\">Alouatta<\/em><\/strong>), que es el \u00fanico de la subfamilia, son los mismos que los dados arriba.<\/p>\n<p data-end=\"6118\" data-start=\"5670\">El g\u00e9nero contiene seis especies bien reconocidas. Seg\u00fan el Sr. Wallace, las especies roja y negra del Amazonas tienen hembras del mismo color que los machos. Humboldt tambi\u00e9n observa, hablando de los miles de Arguatoes (<em data-end=\"5905\" data-start=\"5891\">M. seniculus<\/em> = <strong data-end=\"5930\" data-start=\"5908\">Alouatta seniculus<\/strong>) que vio en las provincias de Cuman\u00e1, Caracas y Guayana, que nunca observ\u00f3 cambio en el pelaje rojizo del dorso y hombros. Muchas especies, sin embargo, muestran dimorfismo de coloraci\u00f3n.<\/p>\n<p data-end=\"6270\" data-start=\"6120\">Los Aulladores son semi-nocturnos en sus h\u00e1bitos, emitiendo sus gritos tarde en la tarde y antes del amanecer, y tambi\u00e9n cuando se aproxima la lluvia.<\/p>\n<p data-end=\"6389\" data-start=\"6272\">Cuando un <em data-end=\"6291\" data-start=\"6282\">Mycetes<\/em> es disparado, permanece colgando del \u00e1rbol aunque est\u00e9 muerto, hasta que sus m\u00fasculos se relajan.<\/p>\n<p data-end=\"6523\" data-start=\"6391\">Las especies del g\u00e9nero se distribuyen por Centroam\u00e9rica, Colombia, la regi\u00f3n amaz\u00f3nica, hasta el sur de Brasil, Bolivia y Paraguay.<\/p>\n<hr data-end=\"6528\" data-start=\"6525\"\/>\n<h1 data-end=\"6580\" data-start=\"6530\"><strong data-end=\"6578\" data-start=\"6532\">I. EL AULLADOR ROJO \u2014 <em data-end=\"6576\" data-start=\"6556\">ALOUATTA SENICULUS<\/em><\/strong><\/h1>\n<p data-end=\"6692\" data-start=\"6581\">(<em data-end=\"6599\" data-start=\"6582\">Simia seniculus<\/em>, <em data-end=\"6617\" data-start=\"6601\">Stentor ursina<\/em>, <em data-end=\"6638\" data-start=\"6619\">Mycetes seniculus<\/em>, etc. \u2192 <strong data-end=\"6669\" data-start=\"6647\">Alouatta seniculus<\/strong>, nombre v\u00e1lido actual)<\/p>\n<p data-end=\"6940\" data-start=\"6694\"><strong data-end=\"6709\" data-start=\"6694\">Caracteres.<\/strong>\u2014Cabeza, cuello, extremidades y cola casta\u00f1o oscuro; dorso y flancos dorado-amarillos; barba del macho adulta larga, amarilla en la ra\u00edz y casta\u00f1a por fuera; cara desnuda y negra; pecho desnudo; abdomen con pelos largos y casta\u00f1os.<\/p>\n<p data-end=\"7085\" data-start=\"6942\">Pelo suave. Cola variable en color; a veces del color del dorso y otras dorado brillante. Mamas a veces axilares. Cuerpo 19\u00bd pulgadas; cola 20.<\/p>\n<p data-end=\"7145\" data-start=\"7087\"><strong data-end=\"7099\" data-start=\"7087\">J\u00f3venes.<\/strong>\u2014Del mismo color, algo m\u00e1s oscuros; pelo duro.<\/p>\n<p data-end=\"7273\" data-start=\"7147\"><strong data-end=\"7164\" data-start=\"7147\">Distribuci\u00f3n.<\/strong>\u2014Brasil; Nueva Granada (Colombia); Venezuela; r\u00edo Copataza (Ecuador); este del Per\u00fa, r\u00edos Ucayali y Huallaga.<\/p>\n<p data-end=\"7625\" data-start=\"7275\"><strong data-end=\"7287\" data-start=\"7275\">H\u00e1bitos.<\/strong>\u2014Viajan en grandes tropas. Humboldt describe procesiones de 30\u201340 individuos movi\u00e9ndose lentamente, con hembras cargando cr\u00edas. Rechaza el mito de que formen cadenas para cruzar r\u00edos. Declara que las ca\u00eddas de cr\u00edas son accidentales. Wallace indica que el fuerte grito suele provenir de un solo macho. La carne es apreciada como alimento.<\/p>\n<hr data-end=\"7630\" data-start=\"7627\"\/>\n<h1 data-end=\"7680\" data-start=\"7632\"><strong data-end=\"7678\" data-start=\"7634\">II. EL AULLADOR NEGRO \u2014 <em data-end=\"7676\" data-start=\"7660\">ALOUATTA NIGRA<\/em><\/strong><\/h1>\n<p data-end=\"7786\" data-start=\"7681\">(<em data-end=\"7698\" data-start=\"7682\">Stentor caraya<\/em>, <em data-end=\"7718\" data-start=\"7700\">Mycetes barbatus<\/em>, <em data-end=\"7735\" data-start=\"7720\">Mycetes niger<\/em>, etc. \u2192 <strong data-end=\"7763\" data-start=\"7744\">Alouatta caraya<\/strong>, nombre v\u00e1lido actual)<\/p>\n<p data-end=\"7887\" data-start=\"7788\"><strong data-end=\"7798\" data-start=\"7788\">Macho.<\/strong>\u2014Pelo largo y completamente negro; cresta frontal marcada. Longitud 20 pulgadas; cola 17.<\/p>\n<p data-end=\"7983\" data-start=\"7889\"><strong data-end=\"7910\" data-start=\"7889\">Hembra y j\u00f3venes.<\/strong>\u2014Pajizos, oscureci\u00e9ndose con la madurez; el macho adulto se vuelve negro.<\/p>\n<p data-end=\"8057\" data-start=\"7985\">Ejemplares intermedios coinciden con descripciones antiguas de Humboldt.<\/p>\n<p data-end=\"8144\" data-start=\"8059\"><strong data-end=\"8076\" data-start=\"8059\">Distribuci\u00f3n.<\/strong>\u2014Sur de Brasil, Paraguay, Bolivia; registros aislados en el Madeira.<\/p>\n<p data-end=\"8266\" data-start=\"8146\"><strong data-end=\"8158\" data-start=\"8146\">H\u00e1bitos.<\/strong>\u2014Hura\u00f1os; en cautiverio se ocultan; los ind\u00edgenas no logran domesticarlos; rara vez sobreviven largo tiempo.<\/p>\n<hr data-end=\"8271\" data-start=\"8268\"\/>\n<h1 data-end=\"8339\" data-start=\"8273\"><strong data-end=\"8337\" data-start=\"8275\">III. EL AULLADOR DE MANOS AMARILLAS \u2014 <em data-end=\"8335\" data-start=\"8315\">ALOUATTA BEELZEBUL<\/em><\/strong><\/h1>\n<p data-end=\"8373\" data-start=\"8340\">(<strong data-end=\"8372\" data-start=\"8341\">Actual: <em data-end=\"8370\" data-start=\"8351\">Alouatta belzebul<\/em><\/strong>)<\/p>\n<p data-end=\"8592\" data-start=\"8375\">Negro, con tintes amarillos en partes inferiores; ra\u00edces del pelo pardas; manos y pies variables (amarillo-rojizos, pardos, grises o negros). Marcas amarillas en cola, orejas y rodillas. Cuerpo 17\u00bd pulgadas; cola 18\u00bd.<\/p>\n<p data-end=\"8641\" data-start=\"8594\"><strong data-end=\"8611\" data-start=\"8594\">Distribuci\u00f3n.<\/strong>\u2014Bajo Amazonas, cerca de Par\u00e1.<\/p>\n<p data-end=\"8680\" data-start=\"8643\"><strong data-end=\"8655\" data-start=\"8643\">H\u00e1bitos.<\/strong>\u2014Como las dem\u00e1s especies.<\/p>\n<hr data-end=\"8685\" data-start=\"8682\"\/>\n<h1 data-end=\"8736\" data-start=\"8687\"><strong data-end=\"8734\" data-start=\"8689\">IV. EL AULLADOR PARDO \u2014 <em data-end=\"8732\" data-start=\"8715\">ALOUATTA URSINA<\/em><\/strong><\/h1>\n<p data-end=\"8841\" data-start=\"8737\">(<em data-end=\"8754\" data-start=\"8738\">Stentor ursina<\/em>, <em data-end=\"8772\" data-start=\"8756\">Mycetes fuscus<\/em>, <em data-end=\"8791\" data-start=\"8774\">Mycetes bicolor<\/em>, etc. \u2192 <strong data-end=\"8840\" data-start=\"8800\">Complejo <em data-end=\"8838\" data-start=\"8811\">Alouatta guariba\/discolor<\/em><\/strong>)<\/p>\n<p data-end=\"9048\" data-start=\"8843\">Color amarillo-rojizo brillante o pardo amarillento; pelos r\u00edgidos, negros con puntas amarillas; hombros anillados. Semiadultos casi negros. Cola m\u00e1s corta que el cuerpo, negro-oliva con franjas amarillas.<\/p>\n<p data-end=\"9113\" data-start=\"9050\"><strong data-end=\"9062\" data-start=\"9050\">J\u00f3venes.<\/strong>\u2014Negros, con puntas amarillas; base de cola rojiza.<\/p>\n<p data-end=\"9159\" data-start=\"9115\"><strong data-end=\"9132\" data-start=\"9115\">Distribuci\u00f3n.<\/strong>\u2014R\u00edo Negro y Alta Amazon\u00eda.<\/p>\n<hr data-end=\"9164\" data-start=\"9161\"\/>\n<h1 data-end=\"9222\" data-start=\"9166\"><strong data-end=\"9220\" data-start=\"9168\">V. EL AULLADOR GUATEMALTECO \u2014 <em data-end=\"9218\" data-start=\"9200\">ALOUATTA VILLOSA<\/em><\/strong><\/h1>\n<p data-end=\"9286\" data-start=\"9223\">(<em data-end=\"9242\" data-start=\"9224\">Mycetes villosus<\/em> = <strong data-end=\"9263\" data-start=\"9245\">Alouatta pigra<\/strong>, nombre v\u00e1lido actual)<\/p>\n<p data-end=\"9439\" data-start=\"9288\">Se distingue de <em data-end=\"9315\" data-start=\"9304\">A. caraya<\/em> por pelaje m\u00e1s largo y suave, con tonos rojizos en la base; pelos frontales a veces dirigidos hacia abajo; mejillas pardas.<\/p>\n<p data-end=\"9537\" data-start=\"9441\"><strong data-end=\"9451\" data-start=\"9441\">Macho.<\/strong>\u2014Negro entero.<br data-end=\"9468\" data-start=\"9465\"\/><strong data-end=\"9489\" data-start=\"9468\">Hembra y j\u00f3venes.<\/strong>\u2014Tambi\u00e9n negros, no pajizos como en <em data-end=\"9536\" data-start=\"9525\">A. caraya<\/em>.<\/p>\n<p data-end=\"9672\" data-start=\"9539\"><strong data-end=\"9556\" data-start=\"9539\">Distribuci\u00f3n.<\/strong>\u2014Guatemala oriental y nororiental; bosques de Izabal, Polochic, Verapaz y Pet\u00e9n; de 700 a 3.000 pies; muy abundante.<\/p>\n<p data-end=\"9856\" data-start=\"9674\">Incluye larga descripci\u00f3n de Salvin sobre su abundancia, su uso como alimento por ind\u00edgenas, su presencia incluso a 6.000 pies, y la obtenci\u00f3n de espec\u00edmenes para el Museo Brit\u00e1nico.<\/p>\n<p data-end=\"9996\" data-start=\"9858\"><strong data-end=\"9870\" data-start=\"9858\">H\u00e1bitos.<\/strong>\u2014Grupos de 5\u20136; se desplazan lentamente en ramas altas; aullido audible a 2 millas, y hasta una legua sobre el lago de Izabal.<\/p>\n<p data-end=\"10147\" data-start=\"9998\">Incluye relato hist\u00f3rico de Dampier sobre comportamientos agresivos aparentes, uso de la cola, carga m\u00faltiple de cr\u00edas y dificultad de domesticaci\u00f3n.<\/p>\n<hr data-end=\"10152\" data-start=\"10149\"\/>\n<h1 data-end=\"10210\" data-start=\"10154\"><strong data-end=\"10208\" data-start=\"10156\">VI. EL AULLADOR ENCAPOTADO \u2014 <em data-end=\"10206\" data-start=\"10187\">ALOUATTA PALLIATA<\/em><\/strong><\/h1>\n<p data-end=\"10260\" data-start=\"10211\">(<strong data-end=\"10259\" data-start=\"10212\">Nombre aceptado actual: <em data-end=\"10257\" data-start=\"10238\">Alouatta palliata<\/em><\/strong>)<\/p>\n<p data-end=\"10472\" data-start=\"10262\">Cara desnuda; pelo frontal corto y vuelto hacia atr\u00e1s formando cresta; dorso pardo-negruzco con flancos pardo-amarillos extendidos en forma de manto; extremidades y cola negras. Longitud 19\u00bd pulgadas; cola 20\u00be.<\/p>\n<p data-end=\"10612\" data-start=\"10474\">Gran variaci\u00f3n individual en intensidad del color, tanto en Costa Rica, Nicaragua como en Panam\u00e1. La variaci\u00f3n no depende de la localidad.<\/p>\n<p data-end=\"10747\" data-start=\"10614\"><strong data-end=\"10631\" data-start=\"10614\">Distribuci\u00f3n.<\/strong>\u2014Lago de Nicaragua; Costa Rica; Panam\u00e1; islote Hicaron en Quibo. Al sur del istmo es reemplazado por <em data-end=\"10746\" data-start=\"10732\">A. seniculus<\/em>.<\/p>\n<p data-end=\"10974\" data-start=\"10749\"><strong data-end=\"10761\" data-start=\"10749\">H\u00e1bitos.<\/strong>\u2014Prefiere las ramas altas; no da\u00f1a plantaciones; temperamento apacible y melanc\u00f3lico; algo m\u00e1s adaptable al cautiverio que otras especies; un macho domesticado aullaba antes de la lluvia y diariamente a las 5 a.m.<\/p>\n<h1 data-end=\"919\" data-start=\"872\"><strong data-end=\"917\" data-start=\"874\">LOS AULLADORES (Subfamilia Alouattinae)<\/strong><\/h1>\n<h3 data-end=\"987\" data-start=\"920\"><em data-end=\"987\" data-start=\"924\">S\u00edntesis moderna basada en evidencia cient\u00edfica actual (2025)<\/em><\/h3>\n<p data-end=\"1329\" data-start=\"989\">Los monos aulladores (g\u00e9nero <strong data-end=\"1030\" data-start=\"1018\">Alouatta<\/strong>) constituyen uno de los linajes m\u00e1s ampliamente distribuidos y exitosos entre los primates neotropicales. Se encuentran desde el sureste de M\u00e9xico hasta el norte de Argentina, ocupando selvas h\u00famedas, bosques secos, bosques de galer\u00eda y mosaicos antropizados con distintos grados de conservaci\u00f3n.<\/p>\n<p data-end=\"1477\" data-start=\"1331\">Se reconocen entre <strong data-end=\"1369\" data-start=\"1350\">13 y 15 taxones<\/strong> seg\u00fan el enfoque taxon\u00f3mico, aunque la tendencia actual es a validar las siguientes especies principales:<\/p>\n<h3 data-end=\"1528\" data-start=\"1479\"><strong data-end=\"1526\" data-start=\"1483\">Especies actualmente reconocidas (2025)<\/strong><\/h3>\n<div class=\"TyagGW_tableContainer\">\n<div class=\"group TyagGW_tableWrapper flex w-fit flex-col-reverse\" tabindex=\"-1\">\n<table class=\"w-fit min-w-(--thread-content-width)\" data-end=\"2330\" data-start=\"1530\">\n<thead data-end=\"1583\" data-start=\"1530\">\n<tr data-end=\"1583\" data-start=\"1530\">\n<th data-col-size=\"sm\" data-end=\"1539\" data-start=\"1530\">Regi\u00f3n<\/th>\n<th data-col-size=\"sm\" data-end=\"1556\" data-start=\"1539\">Especie v\u00e1lida<\/th>\n<th data-col-size=\"md\" data-end=\"1583\" data-start=\"1556\">Comentarios taxon\u00f3micos<\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n<tbody data-end=\"2330\" data-start=\"1637\">\n<tr data-end=\"1731\" data-start=\"1637\">\n<td data-col-size=\"sm\" data-end=\"1651\" data-start=\"1637\">Mesoam\u00e9rica<\/td>\n<td data-col-size=\"sm\" data-end=\"1675\" data-start=\"1651\"><strong data-end=\"1674\" data-start=\"1653\">Alouatta palliata<\/strong><\/td>\n<td data-col-size=\"md\" data-end=\"1731\" data-start=\"1675\">Varias subespecies; presente en Costa Rica y Panam\u00e1.<\/td>\n<\/tr>\n<tr data-end=\"1832\" data-start=\"1732\">\n<td data-col-size=\"sm\" data-end=\"1751\" data-start=\"1732\">Guatemala\u2013Belice<\/td>\n<td data-col-size=\"sm\" data-end=\"1772\" data-start=\"1751\"><strong data-end=\"1771\" data-start=\"1753\">Alouatta pigra<\/strong><\/td>\n<td data-col-size=\"md\" data-end=\"1832\" data-start=\"1772\">Especie grande, negra; previamente llamada <em data-end=\"1829\" data-start=\"1817\">A. villosa<\/em>.<\/td>\n<\/tr>\n<tr data-end=\"1957\" data-start=\"1833\">\n<td data-col-size=\"sm\" data-end=\"1871\" data-start=\"1833\">Colombia\u2013Venezuela\u2013Brasil amaz\u00f3nico<\/td>\n<td data-col-size=\"sm\" data-end=\"1907\" data-start=\"1871\"><strong data-end=\"1895\" data-start=\"1873\">Alouatta seniculus<\/strong> (complejo)<\/td>\n<td data-col-size=\"md\" data-end=\"1957\" data-start=\"1907\">M\u00faltiples linajes; diversidad a\u00fan en revisi\u00f3n.<\/td>\n<\/tr>\n<tr data-end=\"2076\" data-start=\"1958\">\n<td data-col-size=\"sm\" data-end=\"1991\" data-start=\"1958\">Sur de Brasil\u2013Paraguay\u2013Bolivia<\/td>\n<td data-col-size=\"sm\" data-end=\"2013\" data-start=\"1991\"><strong data-end=\"2012\" data-start=\"1993\">Alouatta caraya<\/strong><\/td>\n<td data-col-size=\"md\" data-end=\"2076\" data-start=\"2013\">Dimorfismo sexual marcado (machos negros, hembras doradas).<\/td>\n<\/tr>\n<tr data-end=\"2189\" data-start=\"2077\">\n<td data-col-size=\"sm\" data-end=\"2113\" data-start=\"2077\">Amazonia oriental (Par\u00e1\u2013Maranh\u00e3o)<\/td>\n<td data-col-size=\"sm\" data-end=\"2137\" data-start=\"2113\"><strong data-end=\"2136\" data-start=\"2115\">Alouatta belzebul<\/strong><\/td>\n<td data-col-size=\"md\" data-end=\"2189\" data-start=\"2137\">Pelaje negro con extremidades rojizas variables.<\/td>\n<\/tr>\n<tr data-end=\"2330\" data-start=\"2190\">\n<td data-col-size=\"sm\" data-end=\"2233\" data-start=\"2190\">Bosques atl\u00e1nticos del sureste de Brasil<\/td>\n<td data-col-size=\"sm\" data-end=\"2270\" data-start=\"2233\"><strong data-end=\"2269\" data-start=\"2235\">Alouatta guariba \/ A. discolor<\/strong><\/td>\n<td data-col-size=\"md\" data-end=\"2330\" data-start=\"2270\">La separaci\u00f3n entre ambas depende del enfoque molecular.<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/div>\n<\/div>\n<hr data-end=\"2335\" data-start=\"2332\"\/>\n<h1 data-end=\"2366\" data-start=\"2337\"><strong data-end=\"2366\" data-start=\"2339\">Rasgos anat\u00f3micos clave<\/strong><\/h1>\n<h3 data-end=\"2418\" data-start=\"2368\"><strong data-end=\"2418\" data-start=\"2372\">1. Aparato hioideo altamente especializado<\/strong><\/h3>\n<p data-end=\"2690\" data-start=\"2419\">El rasgo m\u00e1s distintivo del g\u00e9nero es el <strong data-end=\"2491\" data-start=\"2460\">hueso hioides hipertrofiado<\/strong>, especialmente en los machos. Esta estructura se desarrolla como una cavidad resonante capaz de amplificar el llamado territorial a distancias que pueden superar los 3 km bajo condiciones adecuadas.<\/p>\n<p data-end=\"2787\" data-start=\"2692\">Este rasgo se considera una <strong data-end=\"2769\" data-start=\"2720\">innovaci\u00f3n evolutiva \u00fanica entre los primates<\/strong>, relacionada con:<\/p>\n<ul data-end=\"2944\" data-start=\"2789\">\n<li data-end=\"2828\" data-start=\"2789\">\n<p data-end=\"2828\" data-start=\"2791\">la defensa ac\u00fastica del territorio,<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"2882\" data-start=\"2829\">\n<p data-end=\"2882\" data-start=\"2831\">la minimizaci\u00f3n del contacto f\u00edsico entre tropas,<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"2944\" data-start=\"2883\">\n<p data-end=\"2944\" data-start=\"2885\">la vida en bosques densos donde la visibilidad es limitada.<\/p>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h3 data-end=\"2983\" data-start=\"2946\"><strong data-end=\"2983\" data-start=\"2950\">2. Dentici\u00f3n y dieta fol\u00edvora<\/strong><\/h3>\n<p data-end=\"3053\" data-start=\"2984\">Comparados con otros primates del Nuevo Mundo, los aulladores poseen:<\/p>\n<ul data-end=\"3163\" data-start=\"3055\">\n<li data-end=\"3089\" data-start=\"3055\">\n<p data-end=\"3089\" data-start=\"3057\">molares relativamente grandes,<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"3141\" data-start=\"3090\">\n<p data-end=\"3141\" data-start=\"3092\">crestas bien desarrolladas para triturar hojas,<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"3163\" data-start=\"3142\">\n<p data-end=\"3163\" data-start=\"3144\">incisivos peque\u00f1os.<\/p>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p data-end=\"3315\" data-start=\"3165\">Son <strong data-end=\"3195\" data-start=\"3169\">fol\u00edvoros generalistas<\/strong>, consumiendo hojas j\u00f3venes, flores, brotes y frutos estacionales. Esta dieta permite una vida de bajo gasto energ\u00e9tico.<\/p>\n<h3 data-end=\"3347\" data-start=\"3317\"><strong data-end=\"3347\" data-start=\"3321\">3. Cola prensil t\u00e1ctil<\/strong><\/h3>\n<p data-end=\"3583\" data-start=\"3348\">Todos los miembros del g\u00e9nero presentan una <strong data-end=\"3428\" data-start=\"3392\">cola prensil desnuda en la punta<\/strong>, con una almohadilla d\u00e9rmica rica en mecanorreceptores. Funciona como un quinto miembro, especialmente \u00fatil para individuos juveniles y hembras con cr\u00edas.<\/p>\n<h3 data-end=\"3609\" data-start=\"3585\"><strong data-end=\"3609\" data-start=\"3589\">4. Neuroanatom\u00eda<\/strong><\/h3>\n<p data-end=\"3764\" data-start=\"3610\">Las descripciones del siglo XIX hablaban de un \u201ccerebro simple\u201d o \u201cbaja inteligencia\u201d. La primatolog\u00eda moderna rechaza este lenguaje. Hoy se entiende que:<\/p>\n<ul data-end=\"4051\" data-start=\"3766\">\n<li data-end=\"3842\" data-start=\"3766\">\n<p data-end=\"3842\" data-start=\"3768\">el cerebro de <em data-end=\"3792\" data-start=\"3782\">Alouatta<\/em> est\u00e1 <strong data-end=\"3839\" data-start=\"3798\">adaptado a un estilo de vida fol\u00edvoro<\/strong>,<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"3929\" data-start=\"3843\">\n<p data-end=\"3929\" data-start=\"3845\">la socioecolog\u00eda del grupo no requiere la complejidad observada en Cebus o Ateles,<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"4051\" data-start=\"3930\">\n<p data-end=\"4051\" data-start=\"3932\">la cognici\u00f3n se orienta a <strong data-end=\"4022\" data-start=\"3958\">memoria espacial, selecci\u00f3n dietaria y comunicaci\u00f3n ac\u00fastica<\/strong>, no a manipulaci\u00f3n avanzada.<\/p>\n<\/li>\n<\/ul>\n<hr data-end=\"4056\" data-start=\"4053\"\/>\n<h1 data-end=\"4089\" data-start=\"4058\"><strong data-end=\"4089\" data-start=\"4060\">Comportamiento y ecolog\u00eda<\/strong><\/h1>\n<h3 data-end=\"4116\" data-start=\"4091\"><strong data-end=\"4116\" data-start=\"4095\">Estructura social<\/strong><\/h3>\n<p data-end=\"4294\" data-start=\"4117\">Los grupos suelen estar compuestos por <strong data-end=\"4175\" data-start=\"4156\">5\u201315 individuos<\/strong>, con un sistema flexible que puede incluir varios machos y varias hembras. La cohesi\u00f3n de grupo es relativamente alta.<\/p>\n<h3 data-end=\"4328\" data-start=\"4296\"><strong data-end=\"4328\" data-start=\"4300\">Territorialidad ac\u00fastica<\/strong><\/h3>\n<p data-end=\"4417\" data-start=\"4329\">Los aulladores son conocidos por sus vocalizaciones profundas, que cumplen funciones de:<\/p>\n<ul data-end=\"4541\" data-start=\"4419\">\n<li data-end=\"4463\" data-start=\"4419\">\n<p data-end=\"4463\" data-start=\"4421\">evitar encuentros costosos entre tropas,<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"4504\" data-start=\"4464\">\n<p data-end=\"4504\" data-start=\"4466\">anunciar la ocupaci\u00f3n de un espacio,<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"4541\" data-start=\"4505\">\n<p data-end=\"4541\" data-start=\"4507\">sincronizar actividades del grupo.<\/p>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p data-end=\"4616\" data-start=\"4543\">El llamado se realiza al amanecer, atardecer o antes de lluvias intensas.<\/p>\n<h3 data-end=\"4642\" data-start=\"4618\"><strong data-end=\"4642\" data-start=\"4622\">Actividad diaria<\/strong><\/h3>\n<p data-end=\"4685\" data-start=\"4643\">Son primates de <strong data-end=\"4684\" data-start=\"4659\">bajo gasto energ\u00e9tico<\/strong>:<\/p>\n<ul data-end=\"4867\" data-start=\"4687\">\n<li data-end=\"4720\" data-start=\"4687\">\n<p data-end=\"4720\" data-start=\"4689\">descansan gran parte del d\u00eda,<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"4773\" data-start=\"4721\">\n<p data-end=\"4773\" data-start=\"4723\">se desplazan poco comparados con Ateles o Cebus,<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"4867\" data-start=\"4774\">\n<p data-end=\"4867\" data-start=\"4776\">emplean estrategias de termorregulaci\u00f3n conductual (sun basking, selecci\u00f3n de ramas altas).<\/p>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h3 data-end=\"4889\" data-start=\"4869\"><strong data-end=\"4889\" data-start=\"4873\">Reproducci\u00f3n<\/strong><\/h3>\n<p data-end=\"5075\" data-start=\"4890\">Las cr\u00edas dependen estrechamente de la madre, que suele cargar una sola cr\u00eda por ciclo reproductivo. En especies como <em data-end=\"5018\" data-start=\"5008\">A. pigra<\/em> es com\u00fan el infanticidio en reestructuraciones sociales.<\/p>\n<hr data-end=\"5080\" data-start=\"5077\"\/>\n<h1 data-end=\"5120\" data-start=\"5082\"><strong data-end=\"5120\" data-start=\"5084\">Distribuci\u00f3n moderna por especie<\/strong><\/h1>\n<h2 data-end=\"5178\" data-start=\"5122\"><strong data-end=\"5178\" data-start=\"5125\">1. <em data-end=\"5150\" data-start=\"5130\">Alouatta seniculus<\/em> \u2014 Aullador rojo amaz\u00f3nico<\/strong><\/h2>\n<p data-end=\"5368\" data-start=\"5179\">Amplia distribuci\u00f3n en la cuenca amaz\u00f3nica. Exhibe la mayor variaci\u00f3n crom\u00e1tica del g\u00e9nero. Estudios recientes sugieren que <strong data-end=\"5333\" data-start=\"5303\">es un complejo de especies<\/strong> en proceso de revisi\u00f3n taxon\u00f3mica.<\/p>\n<hr data-end=\"5373\" data-start=\"5370\"\/>\n<h2 data-end=\"5428\" data-start=\"5375\"><strong data-end=\"5428\" data-start=\"5378\">2. <em data-end=\"5400\" data-start=\"5383\">Alouatta caraya<\/em> \u2014 Aullador negro o caray\u00e1<\/strong><\/h2>\n<p data-end=\"5485\" data-start=\"5429\">Propio del Cono Sur tropical. Marcado dimorfismo sexual:<\/p>\n<ul data-end=\"5538\" data-start=\"5487\">\n<li data-end=\"5506\" data-start=\"5487\">\n<p data-end=\"5506\" data-start=\"5489\">machos: negros;<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"5538\" data-start=\"5507\">\n<p data-end=\"5538\" data-start=\"5509\">hembras: amarillas o pajizas.<\/p>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p data-end=\"5575\" data-start=\"5540\">Se adapta a ambientes m\u00e1s abiertos.<\/p>\n<hr data-end=\"5580\" data-start=\"5577\"\/>\n<h2 data-end=\"5641\" data-start=\"5582\"><strong data-end=\"5641\" data-start=\"5585\">3. <em data-end=\"5609\" data-start=\"5590\">Alouatta belzebul<\/em> \u2014 Aullador del este amaz\u00f3nico<\/strong><\/h2>\n<p data-end=\"5764\" data-start=\"5642\">Coloraci\u00f3n negra con manos y pies rojizos. Distribuci\u00f3n fragmentada debido a la p\u00e9rdida de bosque en la Amazonia oriental.<\/p>\n<hr data-end=\"5769\" data-start=\"5766\"\/>\n<h2 data-end=\"5849\" data-start=\"5771\"><strong data-end=\"5849\" data-start=\"5774\">4. <em data-end=\"5797\" data-start=\"5779\">Alouatta guariba<\/em> y <em data-end=\"5813\" data-start=\"5800\">A. discolor<\/em> \u2014 Aulladores del Bosque Atl\u00e1ntico<\/strong><\/h2>\n<p data-end=\"6000\" data-start=\"5850\">Las poblaciones del sureste brasile\u00f1o presentan variaci\u00f3n geogr\u00e1fica compleja. La conservaci\u00f3n es cr\u00edtica debido a la deforestaci\u00f3n extrema del bioma.<\/p>\n<hr data-end=\"6005\" data-start=\"6002\"\/>\n<h2 data-end=\"6066\" data-start=\"6007\"><strong data-end=\"6066\" data-start=\"6010\">5. <em data-end=\"6031\" data-start=\"6015\">Alouatta pigra<\/em> \u2014 Aullador de Guatemala y Belice<\/strong><\/h2>\n<p data-end=\"6108\" data-start=\"6067\">Especie grande, de pelaje negro uniforme.<\/p>\n<p data-end=\"6131\" data-start=\"6110\">Distribuci\u00f3n moderna:<\/p>\n<ul data-end=\"6238\" data-start=\"6133\">\n<li data-end=\"6143\" data-start=\"6133\">\n<p data-end=\"6143\" data-start=\"6135\">Belice<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"6166\" data-start=\"6144\">\n<p data-end=\"6166\" data-start=\"6146\">norte de Guatemala<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"6188\" data-start=\"6167\">\n<p data-end=\"6188\" data-start=\"6169\">oeste de Honduras<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"6238\" data-start=\"6189\">\n<p data-end=\"6238\" data-start=\"6191\">sur de M\u00e9xico (Tabasco, Campeche, Quintana Roo)<\/p>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p data-end=\"6282\" data-start=\"6240\">Est\u00e1 clasificado como <strong data-end=\"6281\" data-start=\"6262\">En Peligro (EN)<\/strong>.<\/p>\n<hr data-end=\"6287\" data-start=\"6284\"\/>\n<h2 data-end=\"6338\" data-start=\"6289\"><strong data-end=\"6338\" data-start=\"6292\">6. <em data-end=\"6316\" data-start=\"6297\">Alouatta palliata<\/em> \u2014 Aullador de manto<\/strong><\/h2>\n<p data-end=\"6469\" data-start=\"6339\">Distribuido desde el sureste de M\u00e9xico hasta el oeste de Colombia. En Panam\u00e1 es la especie m\u00e1s ampliamente distribuida del g\u00e9nero.<\/p>\n<p data-end=\"6516\" data-start=\"6471\">Subespecies reconocidas (seg\u00fan enfoque 2025):<\/p>\n<ul data-end=\"6655\" data-start=\"6518\">\n<li data-end=\"6583\" data-start=\"6518\">\n<p data-end=\"6583\" data-start=\"6520\"><strong data-end=\"6538\" data-start=\"6520\">A. p. palliata<\/strong> (Panam\u00e1 occidental, Costa Rica, Nicaragua)<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"6655\" data-start=\"6584\">\n<p data-end=\"6655\" data-start=\"6586\"><strong data-end=\"6609\" data-start=\"6586\">A. p. aequatorialis<\/strong> (Panam\u00e1 oriental \u2013 Dari\u00e9n, Colombia, Ecuador)<\/p>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p data-end=\"6758\" data-start=\"6657\">Especie altamente adaptable. Su llamada es una de las m\u00e1s profundas y caracter\u00edsticas del Neotr\u00f3pico.<\/p>\n<hr data-end=\"6763\" data-start=\"6760\"\/>\n<h1 data-end=\"6816\" data-start=\"6765\"><strong data-end=\"6816\" data-start=\"6767\">Notas sobre conservaci\u00f3n (actualizado a 2025)<\/strong><\/h1>\n<ul data-end=\"7347\" data-start=\"6818\">\n<li data-end=\"6973\" data-start=\"6818\">\n<p data-end=\"6973\" data-start=\"6820\">La fragmentaci\u00f3n del h\u00e1bitat, la cacer\u00eda local y las enfermedades zoon\u00f3ticas (como el brote de VSRp en <em data-end=\"6937\" data-start=\"6923\">A. seniculus<\/em>) representan amenazas crecientes.<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"7172\" data-start=\"6974\">\n<p data-end=\"7172\" data-start=\"6976\">Las poblaciones de <em data-end=\"7005\" data-start=\"6995\">Alouatta<\/em> suelen ser <strong data-end=\"7036\" data-start=\"7017\">m\u00e1s resistentes<\/strong> a la fragmentaci\u00f3n que otros primates neotropicales, debido a su dieta fol\u00edvora, pero <strong data-end=\"7142\" data-start=\"7123\">pueden colapsar<\/strong> en fragmentos muy peque\u00f1os.<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"7269\" data-start=\"7173\">\n<p data-end=\"7269\" data-start=\"7175\">La p\u00e9rdida de conectividad es especialmente grave para <em data-end=\"7243\" data-start=\"7230\">A. palliata<\/em> en Panam\u00e1 y Costa Rica.<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"7347\" data-start=\"7270\">\n<p data-end=\"7347\" data-start=\"7272\">El cambio clim\u00e1tico afecta la fenolog\u00eda de las plantas clave en la dieta.<\/p>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p data-end=\"7383\" data-start=\"7349\">Recomendaciones de manejo moderno:<\/p>\n<ul data-end=\"7576\" data-start=\"7385\">\n<li data-end=\"7424\" data-start=\"7385\">\n<p data-end=\"7424\" data-start=\"7387\">protecci\u00f3n de corredores ribere\u00f1os,<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"7466\" data-start=\"7425\">\n<p data-end=\"7466\" data-start=\"7427\">restauraci\u00f3n forestal multifuncional,<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"7518\" data-start=\"7467\">\n<p data-end=\"7518\" data-start=\"7469\">monitoreo ac\u00fastico para estimaci\u00f3n poblacional,<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"7576\" data-start=\"7519\">\n<p data-end=\"7576\" data-start=\"7521\">estudios gen\u00f3micos para resolver complejos de especies.<\/p>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h1 data-end=\"509\" data-start=\"454\"><strong data-end=\"507\" data-start=\"456\">TABLA DE COMPARACI\u00d3N TAXON\u00d3MICA (1894 vs. 2025)<\/strong><\/h1>\n<h3 data-end=\"572\" data-start=\"510\"><em data-end=\"572\" data-start=\"514\">G\u00e9nero Alouatta \u2014 evoluci\u00f3n hist\u00f3rica de la nomenclatura<\/em><\/h3>\n<div class=\"no-scrollbar flex min-h-36 flex-nowrap gap-0.5 overflow-auto sm:gap-1 sm:overflow-hidden xl:min-h-44 mt-1 mb-5 [&amp;:not(:first-child)]:mt-4\">\n<div class=\"border-token-border-default relative w-32 shrink-0 overflow-hidden rounded-xl border-[0.5px] md:shrink max-h-64 sm:w-[calc((100%-0.5rem)\/3)] rounded-s-xl\"><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"group TyagGW_tableWrapper flex w-fit flex-col-reverse\" tabindex=\"-1\">\n<table class=\"w-fit min-w-(--thread-content-width)\" data-end=\"2709\" data-start=\"616\">\n<thead data-end=\"767\" data-start=\"616\">\n<tr data-end=\"767\" data-start=\"616\">\n<th data-col-size=\"md\" data-end=\"649\" data-start=\"616\"><strong data-end=\"648\" data-start=\"618\">Nombre seg\u00fan Forbes (1894)<\/strong><\/th>\n<th data-col-size=\"lg\" data-end=\"681\" data-start=\"649\"><strong data-end=\"680\" data-start=\"651\">Sin\u00f3nimos citados en 1894<\/strong><\/th>\n<th data-col-size=\"sm\" data-end=\"709\" data-start=\"681\"><strong data-end=\"708\" data-start=\"683\">Especie v\u00e1lida (2025)<\/strong><\/th>\n<th data-col-size=\"md\" data-end=\"739\" data-start=\"709\"><strong data-end=\"738\" data-start=\"711\">Regi\u00f3n principal (2025)<\/strong><\/th>\n<th data-col-size=\"lg\" data-end=\"767\" data-start=\"739\"><strong data-end=\"765\" data-start=\"741\">Comentarios modernos<\/strong><\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n<tbody data-end=\"2709\" data-start=\"922\">\n<tr data-end=\"1103\" data-start=\"922\">\n<td data-col-size=\"md\" data-end=\"945\" data-start=\"922\"><strong data-end=\"935\" data-start=\"924\">Mycetes<\/strong> (g\u00e9nero)<\/td>\n<td data-col-size=\"lg\" data-end=\"980\" data-start=\"945\"><em data-end=\"956\" data-start=\"947\">Stentor<\/em>, <em data-end=\"967\" data-start=\"958\">Mycetes<\/em>, <em data-end=\"979\" data-start=\"969\">Alouatta<\/em><\/td>\n<td data-col-size=\"sm\" data-end=\"1025\" data-start=\"980\"><strong data-end=\"994\" data-start=\"982\">Alouatta<\/strong> (\u00fanico g\u00e9nero de Alouattinae)<\/td>\n<td data-col-size=\"md\" data-end=\"1038\" data-start=\"1025\">Neotr\u00f3pico<\/td>\n<td data-col-size=\"lg\" data-end=\"1103\" data-start=\"1038\">Forbes a\u00fan usaba <em data-end=\"1066\" data-start=\"1057\">Mycetes<\/em>; hoy est\u00e1 completamente en desuso.<\/td>\n<\/tr>\n<tr data-end=\"1427\" data-start=\"1104\">\n<td data-col-size=\"md\" data-end=\"1142\" data-start=\"1104\"><strong data-end=\"1128\" data-start=\"1106\">Alouatta seniculus<\/strong> (Red Howler)<\/td>\n<td data-col-size=\"lg\" data-end=\"1268\" data-start=\"1142\"><em data-end=\"1161\" data-start=\"1144\">Simia seniculus<\/em>, <em data-end=\"1179\" data-start=\"1163\">Stentor ursina<\/em>, <em data-end=\"1200\" data-start=\"1181\">Mycetes seniculus<\/em>, <em data-end=\"1217\" data-start=\"1202\">M. stramineus<\/em>, <em data-end=\"1233\" data-start=\"1219\">M. chrysurus<\/em>, <em data-end=\"1247\" data-start=\"1235\">M. auratus<\/em>, <em data-end=\"1261\" data-start=\"1249\">M. laniger<\/em>, etc.<\/td>\n<td data-col-size=\"sm\" data-end=\"1304\" data-start=\"1268\"><strong data-end=\"1292\" data-start=\"1270\">Alouatta seniculus<\/strong> (complejo)<\/td>\n<td data-col-size=\"md\" data-end=\"1339\" data-start=\"1304\">Amazonia, Orinoqu\u00eda, Andes secos<\/td>\n<td data-col-size=\"lg\" data-end=\"1427\" data-start=\"1339\">Es un <strong data-end=\"1371\" data-start=\"1347\">complejo de especies<\/strong> a\u00fan en revisi\u00f3n molecular. Variaci\u00f3n amplia de color.<\/td>\n<\/tr>\n<tr data-end=\"1674\" data-start=\"1428\">\n<td data-col-size=\"md\" data-end=\"1464\" data-start=\"1428\"><strong data-end=\"1448\" data-start=\"1430\">Alouatta nigra<\/strong> (Black Howler)<\/td>\n<td data-col-size=\"lg\" data-end=\"1528\" data-start=\"1464\"><em data-end=\"1482\" data-start=\"1466\">Stentor caraya<\/em>, <em data-end=\"1499\" data-start=\"1484\">Mycetes niger<\/em>, <em data-end=\"1514\" data-start=\"1501\">M. barbatus<\/em>, <em data-end=\"1527\" data-start=\"1516\">M. caraya<\/em><\/td>\n<td data-col-size=\"sm\" data-end=\"1550\" data-start=\"1528\"><strong data-end=\"1549\" data-start=\"1530\">Alouatta caraya<\/strong><\/td>\n<td data-col-size=\"md\" data-end=\"1605\" data-start=\"1550\">Sur de Brasil, Paraguay, Bolivia, norte de Argentina<\/td>\n<td data-col-size=\"lg\" data-end=\"1674\" data-start=\"1605\">Nombre moderno universal: <em data-end=\"1644\" data-start=\"1633\">A. caraya<\/em>. Dimorfismo sexual marcado.<\/td>\n<\/tr>\n<tr data-end=\"1935\" data-start=\"1675\">\n<td data-col-size=\"md\" data-end=\"1723\" data-start=\"1675\"><strong data-end=\"1699\" data-start=\"1677\">Alouatta beelzebul<\/strong> (Yellow-handed Howler)<\/td>\n<td data-col-size=\"lg\" data-end=\"1809\" data-start=\"1723\"><em data-end=\"1742\" data-start=\"1725\">Simia beelzebul<\/em>, <em data-end=\"1763\" data-start=\"1744\">Mycetes rufimanus<\/em>, <em data-end=\"1778\" data-start=\"1765\">M. discolor<\/em>, <em data-end=\"1799\" data-start=\"1780\">Colobus chrysurus<\/em> (dudoso)<\/td>\n<td data-col-size=\"sm\" data-end=\"1833\" data-start=\"1809\"><strong data-end=\"1832\" data-start=\"1811\">Alouatta belzebul<\/strong><\/td>\n<td data-col-size=\"md\" data-end=\"1869\" data-start=\"1833\">Amazonia oriental (Par\u00e1\u2013Maranh\u00e3o)<\/td>\n<td data-col-size=\"lg\" data-end=\"1935\" data-start=\"1869\">Persisten variantes regionales discutidas; especie vulnerable.<\/td>\n<\/tr>\n<tr data-end=\"2233\" data-start=\"1936\">\n<td data-col-size=\"md\" data-end=\"1973\" data-start=\"1936\"><strong data-end=\"1957\" data-start=\"1938\">Alouatta ursina<\/strong> (Brown Howler)<\/td>\n<td data-col-size=\"lg\" data-end=\"2050\" data-start=\"1973\"><em data-end=\"1991\" data-start=\"1975\">Stentor ursina<\/em>, <em data-end=\"2008\" data-start=\"1993\">S. flavicauda<\/em>, <em data-end=\"2021\" data-start=\"2010\">M. fuscus<\/em>, <em data-end=\"2035\" data-start=\"2023\">M. bicolor<\/em>, <em data-end=\"2049\" data-start=\"2037\">M. ursinus<\/em><\/td>\n<td data-col-size=\"sm\" data-end=\"2097\" data-start=\"2050\"><strong data-end=\"2072\" data-start=\"2052\">Alouatta guariba<\/strong> \/ <strong data-end=\"2096\" data-start=\"2075\">Alouatta discolor<\/strong><\/td>\n<td data-col-size=\"md\" data-end=\"2138\" data-start=\"2097\">Bosque Atl\u00e1ntico del sureste de Brasil<\/td>\n<td data-col-size=\"lg\" data-end=\"2233\" data-start=\"2138\">La taxonom\u00eda moderna separa <em data-end=\"2180\" data-start=\"2168\">A. guariba<\/em> vs. <em data-end=\"2198\" data-start=\"2185\">A. discolor<\/em>. La forma \u201cursina\u201d no es v\u00e1lida.<\/td>\n<\/tr>\n<tr data-end=\"2432\" data-start=\"2234\">\n<td data-col-size=\"md\" data-end=\"2277\" data-start=\"2234\"><strong data-end=\"2256\" data-start=\"2236\">Alouatta villosa<\/strong> (Guatemalan Howler)<\/td>\n<td data-col-size=\"lg\" data-end=\"2298\" data-start=\"2277\"><em data-end=\"2297\" data-start=\"2279\">Mycetes villosus<\/em><\/td>\n<td data-col-size=\"sm\" data-end=\"2319\" data-start=\"2298\"><strong data-end=\"2318\" data-start=\"2300\">Alouatta pigra<\/strong><\/td>\n<td data-col-size=\"md\" data-end=\"2369\" data-start=\"2319\">Belice, Guatemala, Tabasco\u2013Campeche\u2013QR (M\u00e9xico)<\/td>\n<td data-col-size=\"lg\" data-end=\"2432\" data-start=\"2369\">Especie grande, negra. Catalogada como <strong data-end=\"2429\" data-start=\"2410\">En Peligro (EN)<\/strong>.<\/td>\n<\/tr>\n<tr data-end=\"2709\" data-start=\"2433\">\n<td data-col-size=\"md\" data-end=\"2474\" data-start=\"2433\"><strong data-end=\"2456\" data-start=\"2435\">Alouatta palliata<\/strong> (Mantled Howler)<\/td>\n<td data-col-size=\"lg\" data-end=\"2496\" data-start=\"2474\"><em data-end=\"2495\" data-start=\"2476\">Mycetes palliatus<\/em><\/td>\n<td data-col-size=\"sm\" data-end=\"2520\" data-start=\"2496\"><strong data-end=\"2519\" data-start=\"2498\">Alouatta palliata<\/strong><\/td>\n<td data-col-size=\"md\" data-end=\"2553\" data-start=\"2520\">M\u00e9xico\u2013Panam\u00e1\u2013Colombia\u2013Ecuador<\/td>\n<td data-col-size=\"lg\" data-end=\"2709\" data-start=\"2553\">Varias subespecies: <em data-end=\"2591\" data-start=\"2575\">A. p. palliata<\/em>, <em data-end=\"2614\" data-start=\"2593\">A. p. aequatorialis<\/em>, <em data-end=\"2632\" data-start=\"2616\">A. p. mexicana<\/em>. En Panam\u00e1: <em data-end=\"2661\" data-start=\"2645\">A. p. palliata<\/em> (occidente) y <em data-end=\"2697\" data-start=\"2676\">A. p. aequatorialis<\/em> (Dari\u00e9n).<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/div>\n<hr data-end=\"2714\" data-start=\"2711\"\/>\n<h1 data-end=\"2744\" data-start=\"2716\"><strong data-end=\"2744\" data-start=\"2718\">Resumen interpretativo<\/strong><\/h1>\n<h3 data-end=\"2787\" data-start=\"2746\"><strong data-end=\"2787\" data-start=\"2750\">1. Cambios principales desde 1894<\/strong><\/h3>\n<ul data-end=\"3194\" data-start=\"2788\">\n<li data-end=\"2860\" data-start=\"2788\">\n<p data-end=\"2860\" data-start=\"2790\">El g\u00e9nero <em data-end=\"2809\" data-start=\"2800\">Mycetes<\/em> qued\u00f3 <strong data-end=\"2857\" data-start=\"2816\">totalmente reemplazado por <em data-end=\"2855\" data-start=\"2845\">Alouatta<\/em><\/strong>.<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"2939\" data-start=\"2861\">\n<p data-end=\"2939\" data-start=\"2863\">Se aclar\u00f3 la <strong data-end=\"2915\" data-start=\"2876\">verdadera identidad de <em data-end=\"2913\" data-start=\"2901\">A. villosa<\/em><\/strong> \u2192 hoy <strong data-end=\"2936\" data-start=\"2922\"><em data-end=\"2934\" data-start=\"2924\">A. pigra<\/em><\/strong>.<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"3046\" data-start=\"2940\">\n<p data-end=\"3046\" data-start=\"2942\">Se corrigi\u00f3 la identificaci\u00f3n del \u201caullador pardo\u201d \u2192 hoy parte del complejo <strong data-end=\"3043\" data-start=\"3018\"><em data-end=\"3041\" data-start=\"3020\">A. guariba\/discolor<\/em><\/strong>.<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"3126\" data-start=\"3047\">\n<p data-end=\"3126\" data-start=\"3049\"><em data-end=\"3059\" data-start=\"3049\">A. nigra<\/em> no es un nombre v\u00e1lido \u2192 corresponde al moderno <strong data-end=\"3123\" data-start=\"3108\"><em data-end=\"3121\" data-start=\"3110\">A. caraya<\/em><\/strong>.<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"3194\" data-start=\"3127\">\n<p data-end=\"3194\" data-start=\"3129\"><em data-end=\"3142\" data-start=\"3129\">A. belzebul<\/em> mantiene su nombre moderno, con m\u00ednima variaci\u00f3n.<\/p>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h3 data-end=\"3237\" data-start=\"3196\"><strong data-end=\"3237\" data-start=\"3200\">2. Cambios en l\u00edmites geogr\u00e1ficos<\/strong><\/h3>\n<p data-end=\"3304\" data-start=\"3238\">Forbes trabajaba con mapas y relatos de viajeros; hoy sabemos que:<\/p>\n<ul data-end=\"3544\" data-start=\"3306\">\n<li data-end=\"3352\" data-start=\"3306\">\n<p data-end=\"3352\" data-start=\"3308\"><em data-end=\"3321\" data-start=\"3308\">A. palliata<\/em> no llega al sur de Colombia.<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"3442\" data-start=\"3353\">\n<p data-end=\"3442\" data-start=\"3355\"><em data-end=\"3365\" data-start=\"3355\">A. pigra<\/em> nunca habit\u00f3 Honduras occidental m\u00e1s all\u00e1 de zonas adyacentes a Guatemala.<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"3544\" data-start=\"3443\">\n<p data-end=\"3544\" data-start=\"3445\"><em data-end=\"3459\" data-start=\"3445\">A. seniculus<\/em> tiene estructura poblacional compleja por amazonizaci\u00f3n y refugios pleistoc\u00e9nicos.<\/p>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h3 data-end=\"3577\" data-start=\"3546\"><strong data-end=\"3577\" data-start=\"3550\">3. Cambios conceptuales<\/strong><\/h3>\n<ul data-end=\"3907\" data-start=\"3578\">\n<li data-end=\"3704\" data-start=\"3578\">\n<p data-end=\"3704\" data-start=\"3580\">Se abandonaron ideas como \u201cbaja inteligencia\u201d o \u201cdisposici\u00f3n hosca\u201d \u2014hoy reconocidas como sesgos coloniales del siglo XIX.<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"3789\" data-start=\"3705\">\n<p data-end=\"3789\" data-start=\"3707\">Se comprendi\u00f3 la evoluci\u00f3n del <strong data-end=\"3759\" data-start=\"3738\">hioides resonante<\/strong> como innovaci\u00f3n adaptativa.<\/p>\n<\/li>\n<li data-end=\"3907\" data-start=\"3790\">\n<p data-end=\"3907\" data-start=\"3792\">Se actualizaron criterios de especie con gen\u00e9tica mitocondrial y gen\u00f3mica (Cortez-Ortiz, Ruiz-Garc\u00eda, Byrne, etc.).<\/p>\n<p>REFERENCIA<\/p>\n<p>Forbes, Henry O. 1894. <em data-end=\"1162\" data-start=\"1133\">A Hand-Book to the Primates<\/em>. Allen\u2019s Naturalist\u2019s Library. Edited by R. Bowdler Sharpe. Vol. I. London: W. H. Allen &amp; Co., Limited, 13 Waterloo Place, S.W.<\/p>\n<\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"post-views content-post post-3687 entry-meta load-static\">\n<span class=\"post-views-icon dashicons dashicons-chart-bar\"><\/span> <span class=\"post-views-label\">Vistas:<\/span> <span class=\"post-views-count\">5<\/span>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>(Este art\u00edculo rescata un escrito de Forbes de 1894 en el libro abajo referenciado) LOS AULLADORES. SUBFAMILIA MYCETIN\u00c6 (actual: Subfamilia Alouattinae , g\u00e9nero Alouatta ) Autor original: Henry O. Forbes (1894) Esta subfamilia abarca solo un g\u00e9nero, que es muy distinto de todos los dem\u00e1s. Los Aulladores son los m\u00e1s grandes de los monos sudamericanos, y se caracterizan por su cuerpo grueso y torpe, su cabeza piramidal\u2026<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3,4,5],"tags":[],"class_list":["post-3687","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-alouatta","category-alouatta-palliata","category-alouatta-pigra"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/proyectoprimatespanama.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3687","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/proyectoprimatespanama.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/proyectoprimatespanama.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/proyectoprimatespanama.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/proyectoprimatespanama.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3687"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/proyectoprimatespanama.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3687\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/proyectoprimatespanama.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3687"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/proyectoprimatespanama.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3687"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/proyectoprimatespanama.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3687"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}